Is die globale Ryk wenslik? – ‘n kritiek op die Ryksgedagte – Deel 1

SPQR

Elke opstel wat kritiek op die staat of ryk lewer moet natuurlik verstaan word vir die milieu waarin dit geskryf is. Hierdie opstel van Dr Roodt is gepubliseer op Praag in Januarie 2003. Dit is dus geskryf bykans tien jaar na die 1994 oorgang en net oor die tien jaar terug. Dit is daarom ʼn interessante opstel om straks weer ʼn keer gelees te word en beslis leersaam.    

Deur Dan Roodt

Dit was net ʼn kwessie van tyd voordat globalisering in terme van ʼn Ryk gesien sou word.  Die Verenigde State van Amerika word toenemend as ʼn nuwe Rome beskryf.  Engels is die nuwe Latyn, en sodoende beleef ons een van daardie historiese herhalings wat vir filosowe en historici deur die eeue ʼn sisteem aan die geskiedenis verleen het.

Enersyds, veral uit die geledere van ekonome, word globalisering verwelkom as verhoogde mededinging, en die vryelike sirkulering van goedere en dienste.  Andersyds word dit egter gekritiseer as ʼn oorheersing van die Noorde oor die Suide, van die nywerheidslande oor die Derde Wêreld.  Met die einde van die Koue Oorlog is dit beswaarlik meer van pas om van ʼn regs/links-verdeling te praat, maar tipies sou ons kon sê dat globalisering van regs verwelkom word en van links afgewys word.  Net om daardie rede is die werk van Hardt en Negri waarna ek gaan verwys, belangwekkend, want hulle sien in globalisering en ʼn herrese Ryk ʼn positiewe, selfs bevrydende ontwikkeling.  En hulle is geen regse ekonome wat soos Milton Friedman die vrye keuse van die markekonomie bepleit nie, maar linkse intellektuele.  Trouens, Antonio Negri is so links dat hy ten tye van die skryf van Empire steeds besig was om ʼn vonnis uit te dien as voormalige terroris van die Brigati Rossi, die Italiaanse Rooi Brigade.  Ek kon hom seker ʼn stedelike guerilla genoem het, maar gegewe die onlangse bomontploffings in Suid-Afrika, sou ek dalk kwalik geneem word indien ek enige sulke optrede sou wou goedpraat deur neutrale terme te gebruik.

Empire verteenwoordig daarom ʼn linkse bevestiging van die Ryksgedagte.  Die sleutel tot die hele boek word heel aan die einde verskaf, waar ons lees:

“Daar is ʼn ou legende wat sou kon dien om die toekoms van kommunistiese militansie te illustreer:  dié van Sint Fransiskus van Assisi.  Dink aan sy werk.  Om aandag te vestig op die armoede van die menigte, het hy die algemene toestand aangeneem en daar die ontologiese mag van ʼn nuwe samelewing ontdek.  Die kommunistiese stryder doen dieselfde, deur in die algemene toestand van die menigte hul enorme rykdom te ontdek.  Fransiskus het in teenkanting teen die aanvang van kapitalisme nee gesê vir elke instrumentele dissipline, en in teenkanting teen die dood van die vlees (in armoede en die daargestelde orde) ʼn vreugdevolle lewe gestel, wat alles in die syn en die natuur insluit, die arm en uitgebuite mense, almal saam teen die wil van mag en korrupsie.  Weer eens in die postmoderne tyd bevind ons onsself in Fransiskus se posisie, en ons stel teen die ellende van mag die vreugde van syn.  Dit is ʼn revolusie wat geen mag gaan beheer nie – want biomag en kommunisme, samewerking en revolusie bly tesame, in liefde, eenvoud, en ook onskuld.  Dit is die onoorkomelike ligtheid en vreugde daarvan om ʼn kommunis te wees.”

In ʼn sekere sin het ons hier die elisie van die hele Westerse projek van die afgelope 500 jaar.  Die Renaissance, die Hervorming, die Verligting, die Moderne, selfs die Postmoderne word deur die gelukkige deus ex machina van globalisering en die Nuwe Ryk opgelos in ʼn soort Hegeliaanse sintese van teenoorgesteldes, van die Christendom en die kommunisme, van die Middeleeue en die post-postmoderne.  Uiteindelik, volgens Hardt en Negri, is Christelike altruïsme, die leer van Sint Fransiskus van Assisi, die oplossing vir die mensdom se probleme.

Dit is sekerlik ʼn vereenvoudiging van hul tese, maar nie van hul gevolgtrekking nie.  Miskien was Nietzsche reg toe hy die kommunisme beskryf het as die mees primitiewe maatskaplike stelsel, want hier word dit gereduseer tot die mees primitiewe mededeelsaamheid en menslike samesyn soos ons dit in sogenaamde premoderne of stamgebonde gemeenskappe aantref.

Hardt en Negri steun swaar op die denke van die Paryse filosoof, Gilles Deleuze, veral die twee boeke wat hy saam met die psigoanalis Félix Guattari geskryf het, die sogenaamde Anti-Oedipus en Mille plateaux, oftewel ʼn Duisend plato’s.  Ek wil nie hier die volledige argument van Hardt en Negri weergee nie; daarvoor kan u die boek self gaan lees of die opsomming daarvan wat in Afrikaans aangebied is in die jongste uitgawe van Fragmente deur Bert Olivier.  Soos my titel aandui, stel ek meer belang in die kritiek van hul denke, asook van die Ryksgedagte in die algemeen.  Ek wil graag aantoon hoe dit gebeur het dat die Ryksgedagte in die sin van imperiale denke, oor die afgelope paar dekades, en veral sedert die Tweede Wêreldoorlog, begin oorheers het in die Weste.  Ook in Suid-Afrika beleef ons die afgang van etnisiteit en nasionaliteit en die opkoms, of dan die geprogrammeerde bevordering van ryksidees soos multikulturalisme, “eenheid in diversiteit”, ons nuwe leuse wat in ʼn dooie taal op die nuwe landswapen pryk.  In Afrikaans veral woed ʼn debat oor die behoud van Afrikanerskap, ʼn nasionale identiteit, teenoor ʼn opgaan in die groter geheel, beide ʼn verengelsde en veramerikaansde Suid-Afrika, maar ook die groter Afrika-Unie, die nuwe Empaaier wat in ons tyd tot stand moet kom.

Die eerste stelling wat ek wil maak, en dit is hier waar my lesing waarskynlik as ietwat omstrede ervaar gaan word, is dat die hele beweging in die twintigste-eeuse filosofie, vanaf Heidegger se kritiek van metafisika, wat uiteindelik via die Franse strukturalisme en postmodernisme sou uitloop op ʼn algemene relativisme, ook bekend onder name soos dekonstruksie, die kritiek van mag of fallogosentrisme, radikale feminisme, die filosofie van verskil en, les bes, Deleuze se begeerteproduksie, nomadiese denke en risomatiek, dit alles kan beskou word as ʼn neiging tot Ryksdenke waarvan Hardt en Negri se Empire tegelyk die sintese en die kulminasie verteenwoordig.  Fukuyama se bewering, ná Kojève se lesing van Hegel, dat die geskiedenis aan sy einde gekom het, is van presies dieselfde orde.  Die Ryk verteenwoordig, na alles, indien nie die beëindiging van geskiedenis en stryd nie, ten minste die opheffing daarvan, ʼn soort skietstaking wat soos die Westerse Romeinse Ryk dalk vyfhonderd jaar mag duur.

Die eerste vraag is dus, hoe het ons hier uitgekom?  Hoe het dit gekom dat vanuit die intellektuele sentrum van die Westerse beskawing, wat ons seker as die Europese metropole waarvan Parys die belangrikste voorbeeld is en die Amerikaanse universiteit kan sien, en waartoe Negri en Hardt onderskeidelik byna volmaak behoort, ʼn argument na vore sou kom wat tegelykertyd ʼn soort absolute Empaaier, ʼn wêreldryk, verwelkom en die doodsklok lui oor die nasiestaat, oor die Verligting, oor eurosentrisme en waarskynlik oor die Westerse beskawing soos ons dit oor die afgelope 500 jaar geken het?  Die tema van Westerse dekadensie is, soortgelyk aan dié van die Ryk, ʼn gewilde; dit is ewer seer deel van ons tydsgees as die Ryksgedagte self.  My antwoord op hierdie vraag is eenvoudig, of liewer die metodiek om daarby uit te kom, is eenvoudig in die sin dat dit een van die oudste idees in die filosofie is dat die heersende politieke en ekonomiese omstandighede in ʼn maatskappy ook die aard van sy denke bepaal.  Dit is sekerlik Marxiaans, Hegeliaans, maar kan selfs teruggevind word in Plato.

Op sy eenvoudigste gestel, het Westerse relativisme, die kritiek van die subjek, die aftakeling van hiërargie en sogenaamde magsverhoudinge, om nou ʼn Foucauldiaanse cliché te gebruik, saamgeval met die skemering van Westerse oorheersing in die wêreld, met die tydperk van dekolonisering wat veral ná die Tweede Wêreldoorlog momentum verkry het.  Daar is ʼn passasie in Jacques Derrida, waarskynlik die bekendste en mees bedrewe eksponent van post-koloniale relativisme, om dit nou so te noem, wat vir ons hierdie aspek baie goed opsom.  Dit is te vinde in een van sy beroemdste opstelle, indien nie dié beroemdste nie, « Struktuur, teken en spel in die diskoers van die menswetenskappe ».  Die tema van hierdie opstel is die sogenaamde « desentrering » van Westerse denke, wat dan sou uitloop op dekonstruksie, postmodernisme, relatiwisme, noem dit wat jy wil.  Volgens Derrida is daar een van die menswetenskappe wat

“  …ʼn bevoorregte of gepriviligeerde posisie beklee, en dit is etnologie.  Trouens ʼn mens kan aanneem dat etnologie slegs as wetenskap kon ontstaan het op die oomblik wat ʼn desentrering plaasgevind het:  op die oomblik toe die Europese kultuur – en gevolglik, die geskiedenis van metafisika en die begrippe daarvan – ontwrig is, weggedryf is uit sy lokus, en gedwing is om op te hou om sigself meer as die verwysingskultuur te beskou.  Hierdie oomblik is nie in die eerste instansie en bowenal ʼn oomblik van filosofiese of wetenskaplike diskoers nie.  Dit is ook ʼn politieke, ekonomiese, tegniese oomblik, ensovoorts.  ‘n Mens kan heeltemal met veiligheid sê dat daar niks toevalligs is aangaandie die feit dat die kritiek van etnosentrisme – die bestaansvoorwaarde van etnologie – stelselmatig sou wees en histories sou saamval met die vernietiging van die geskiedenis van metafisika nie.  Beide behoort tot dieselfde tydvak.”

Met ander woorde, op die oomblik dat Frankryk die bloedige Algerynse en Indochinese oorloë deurmaak, wat uitloop op die terugtrek van sy troepe, die haastige vertrek van ʼn miljoen Franse Algeryne, bars die epistemiese relativisme binne die intellektuele en wetenskaplike stelsels los.  Etnologie, of antropologie, beteken ook die ontmoeting van Westerse kultuur en denke met ander kulture, op ʼn gelyke vlak.  In my eie terme wil ek dit omskryf as die verlies aan hiërargie, iets wat ook by Hardt/Negri sterk aanwesig is.  Die neteligheid van ander kulture, veral sogenaamde primitiewe kulture sonder ʼn skriftelike tradisie, te verstaan, is die element wat aanvanklik vir Boas in die laat negetiende eeu, toe vir sy leerling Margaret Mead, en uiteindelik vir Lévi-Strauss sou verlei om elke opvatting van hiërargie tussen kulture of beskawings as taboe te verklaar.

Ook in Suid-Afrika kan ʼn groot deel van die politieke en intellektuele rusies van die twintigste eeu, wat tot vandag toe duur, teruggevoer word na ʼn vraagstuk oor die wenslikheid van hiërargie tussen kulture, aldan nie, maar ook, en veel belangriker, na ʼn geskil tussen twee antropologiese skole in Suid-Afrika, dié van die Engelse social anthropology en die Afrikaanse volkekunde, wat uit die Duitse tradisie spruit.

Die koloniale ryke van Engeland, Frankryk, Portugal, België, Italië en ander lande het hulle vanaf die negentiende eeu in kontak gestel met “die ander”, met radikaal verskillende kulture en onversoenbare wêreldbeskouings.  Dit is allermins vreemd dat Derrida self, ten minste in sy aanvanklike periode, die begrip “verkil” of “la différance” sou verhef tot een van sy sentrale ideë.  Ook Deleuze publiseer ʼn studie oor verskil, wat sou lei tot die benaming in Frankryk vir ʼn hele filosofiese skool, bekend as “Les philosophies de la différence”, die “filosofieë van verskil”.  Let op die meervoud, want uiteraard kan hier geen sprake wees van ʼn enkele filosofie nie, dit gaan om meervoud, pluraliteit, heterogeniteit, alles begrippe waarvan hul geskrifte wemel.

In ʼn sekere sin is die skandaal van apartheid in die wêreld nie te wyte aan menseregteskendings waarvan daar nie eintlik veel was nie, ten minste nie op die skaal waarop sulke skendings gewoonlik in Afrika en elders plaasvind nie, maar vanweë die handhawing van ʼn hiërargiese ordening tussen die Westerling en nie-Westerling, op ʼn tydstip toe die Westerse denke reeds sy eie desentrering ten prooi geval het.  Soos ons sal sien, heg Hardt en Negri besondere waarde aan die hele kwessie van rassisme, en beskou hulle Europese identiteite as synde gekonstrueer op die basis van rassisme, uitsluiting en die onderdrukking van die ander.

Voordat ek egter stilstaan by die Hardt/Negri-teorie van die Ryk, is dit nodig om ʼn opmerking oor my eie metodiek te maak.  In ʼn sekere sin, en ek is geheel en al bewus van die teoretiese omstredenheid daarvan, is ek besig om ʼn soort teenaanval te loods op die filosofie van verskil, postmodernisme en verwante denkvorme.  Dit sou egter verkeerd wees om dit te sien as ʼn gepoogde of gewaande herstel van die sentrum.  Net soos wat Westerse relativisme na vore gekom het vanuit dekolonisering en die ontmoeting met nie-Westerse kultuur via die etnologie, so ontstaan die kritiek daarop vanuit ʼn sosio-politieke projek wat ek as die anti-imperiale stryd sou kon tipeer.  Dit is nou die stryd van die Boere of Afrikaners om oorlewing, eers teen die Britse Ryk, en tans teen die Afrikaryk van mnr. Mbeki.  In ʼn verrassende en haas ondenkbare ommekeer van sake, en gedeeltelik ook danksy dit wat Giliomee die “onoorwonne oorgawe” van 1994 genoem het, bevind die Afrikaner hom vandag in die situasie van ʼn volk wat ná die Europese model gekonstrueer is – dit is, as ʼn kultuurvolk met ʼn talige identiteit – wat oorheers word deur verteenwoordigers van ʼn nie-Westerse Ryksgroepering wat hulself in wisselende mate as heterogeen, multikultureel, swart-nasionalisties, Afrikanisties, ʼn “nasie-in-wording”, ens., tipeer.

Die wêreld is geheel en daarvan onbewus dat hier besig is om ʼn sonderlinge gebeurtenis in Suid-Afrika plaas te vind:  ʼn identitêre, en selfs etniese nasie volgens die Westerse model word oorheers en geassimileer deur ʼn nie-Westerse groepering.  Dit verteenwoordig ʼn volslae ommekeer van die geskiedenis van die afgelope 500 jaar, en is daarom ʼn ongekende eksperiment in die wêreldgeskiedenis.  Tot dusver is kolonialisme en imperialisme gesien, en dit sou ook vir Hardt en Negri geld, ten minste in die meer moderne tydperk, as ʼn uitsluitlik Westerse verskynsel.  In Suid-Afrika het ons vandag ʼn Afrika-kolonialisme-in-wording, ʼn Afrika-imperiale projek.  Om saam met Derrida te praat, is imperialisme self nou gedesentreer.

Daar word gesê dat die groot koste van die Tweede Vryheidsoorlog vir die Britse Ryk die eerste kraak in die mondering van Westerse kolonialisme verteenwoordig het.  Ook Lenin, wat een van die felste kritici van imperialisme was, en waarna Hardt en Negri insgelyks verwys, erken die rol wat die Boere gespeel het om die potensiële hoë prys van Ryksuitbreiding aan die Westerse moondhede duidelik te maak.  Afrikanernasionalisme, of die totstandkoming van ʼn Afrikanernasie, was ten nouste verbind met hierdie anti-imperiale stryd.  Terwyl Europese nasies ontstaan het uit die oorloë wat op die Vasteland tussen mekaar gevoer is, sodat landsgrense spreekwoordelik met bloed getrek is, het die diverse groepe waaruit die Afrikanervolk ontstaan het, spesifiek verenig om die imperium britannicum die hoof te bied.

My vraag is nou, indien die Westerse relativisme ontstaan het uit die skemering van Westerse koloniale ryke, watter soort denke sou kon ontstaan uit die konfrontasie tussen ʼn kwasi-Westerse nasie soos die Afrikaners, en ʼn Afrikaryk?  Op sy minste is dit ʼn eksentriese situasie, in elke moontlike sin van die woord.  Dit speel hom af buite die gewone verband van ʼn verhouding tussen die Westerse sentrum en die koloniale periferie.  In ʼn sekere sin kan die Afrikaryk van mnr. Mbeki, die praatjies van Afrika-renaissance, natuurlik gesien word as nabootsing van imperialisme van die Westerse tipe.  Afrikadenke is dikwels nabootsend van aard, soos ook blyk uit die kunsgeskiedenis waar Afrika-kunswerke wat dikwels namaaksels verteenwoordig van alledaagse Westerse voorwerpe soos ʼn stoel, ʼn bed, of ʼn motorkar.  Die skrywer Naipaul praat in sy romans van hierdie behoefte om na te boots, iets wat hy die “mimiekmense” noem, hulle wat Westerlinge, hul eertydse koloniale en imperiale heersers, na-aap.  In ʼn opstel oor die Kongo, skryf Naipaul oor die behoefte van Afrika aan grandeur, aan grootsheid, soos veral verpersoonlik deur die eertydse president, Mobutu Sese Seko waar sekere idees uit die Weste geleen word om ʼn glorieryke toekoms vir Afrika te voorspel.

“So word die geleende idees – oor kolonialisme en vervreemding, die verbruikersmaatskappy en die afgang van die Weste – gebruik om die Afrikultus van egtheid te dien; en die droom van ʼn vergange verlede wat herstel is, word verbind aan ʼn droom van ʼn toekoms van magiese krag.  Die verwarring is nie nuut nie, en is nie beperk tot Zaïre nie.”

In die koerante in Kinshasa is daar in die vroeë Sewentigerjare geskryf dat die Weste op pad uit was, en dat die Kongo in die jaar 2000 ʼn nywerheidsreus sou wees, alles gedagtes wat ons herken in die huidige diskoerse rondom Nepad en die Afrika-eeu, die Afrika-renaissance, waarvan ons elke dag lees.

Die kanse is gering dat daar aan die einde van die een-en-twintigste eeu ‘n Afrikaryk sou verrys het wat die wêreld gaan oorheers soos die imperium americanum dit tans doen.  Maar dit is nie te sê dat dit nie nagestreef gaan word nie, gegewe die modieusheid van die Ryksgedagte.  Die Afrikanerdom, ʼn klein nasie wat ná die Westerse model van ʼn kultuurvolk gekonstrueer is, bevind hom in die visier van die fiktiewe, toekomsgerigte Afrikaryk wat die grootsheid van ʼn magiese verlede wil laat herleef in ʼn briljante toekoms wat met Westerse hulp en beleggings tot stand moet kom.  Uit hierdie eksentriese situasie, behoort eksentriese denke voort te kom, met ander woorde denke wat ontkom aan die heersende relativisme, maar wat ook krities sou omgaan met die Ryksgedagte self.  In ʼn sekere sin kan die wêreldgeskiedenis omskryf word as ʼn voortdurende spel tussen twee pole, dié van die Ryk, en dié van die nasiestaat of Republiek.  In die Romeinse tyd was daar immers ʼn republiek wat deur ʼn Senaat regeer is voordat die Ryk van die Caesars gekom het.  Die waardes van die Republiek was stoïsisme, patriotisme en literêre uitnemendheid, dit wat ons met die kultuur van die patrisiërs assosieer.  Die Latynse letterkunde kon byvoorbeeld nooit weer tydens die Ryk die hoogtes ewenaar wat dit onder die Republiek behaal het nie.  Gedurende die Ryk, is dit die waardes en kultuur van die plebs wat oorheers.

Umberto Eco, ook ʼn bekende postmoderne denker, sien enige nostalgie oor patrisiese waardes as futiel.  Hy stel dit onomwonde dat Europeërs sal moet aanvaar dat hul bevolking geheel en al gaan verander oor die volgende paar eeue.

“Wat Europa steeds probeer aanpak as immigrasie is eerder migrasie.  Die Derde Wêreld klop aan ons deure, en gaan inkom selfs al stem ons nie daarmee saam nie.  Die probleem is nie langer om te besluit (soos wat politici voorgee) of studente  by ʼn Paryse universiteit die tsjador mag dra of hoeveel moskees daar in Rome gebou moet word nie.  Die probleem is dat Europa gedurende die volgende millennium (en siende dat ek nie ʼn profeet is nie, kan ek nie sê presies wanneer nie) ʼn veelrassige kontinent gaan word – of ʼn “gekleurde” een as u dit so verkies.  Dis hoe dit gaan wees, of u daarvan hou of nie.

Hierdie ontmoeting (of botsing) van kulture kan tot geweld lei, en ek glo dat dit in ʼn mate gaan gebeur.  So ʼn uitwerking kan nie vermy word nie en dit gaan vir ʼn lang tyd aanhou.  Maar rassiste behoort (in teorie) ʼn ras te wees wat op pad is na uitsterwing.  Was daar ʼn patrisiese klas in antieke Rome wat nie die idee kon verdra van Galliërs, of Samaritane, of Jode soos Sint Paulus wat Romeinse burgers geword het, of van ʼn Afrikaan wat die imperiale troon bestyg het, soos wat ten einde laas gebeur het nie?  Die patrisiërs is vergete, oorwin deur die geskiedenis.  Die Romeinse beskawing was ʼn hibriede kultuur.  Rassiste sal sê dat dit die rede is waarom dit tot ʼn val gekom het, maar daardie afgang het vyfhonderd jaar geneem – wat vir my lyk na genoeg tyd vir ons om toekomsplanne te beraam.”

Beide Eco en Hardt/Negri beskou die Ryk en die gepaardgaande opkoms van die plebejers as onvermydelik; meer nog, hulle verwelkom dit.  Dit word selfs gesien as ʼn proses van bevryding van dit wat Hardt/Negri “die menigte” noem.  Een van die eerste definisies van die Ryk wat in Empire aangebied word, is dat dit oor geen grense beskik nie.

About kanwilsal

ʼn Kompromie is ʼn ooreekoms waarby beide partye kry wat nie een van hulle wou gehad het nie.
This entry was posted in Demokrasie, Opinie and tagged , , , , , , , , . Bookmark the permalink.