Is die globale Ryk wenslik? – ‘n kritiek op die Ryksgedagte – Deel 2

SPQR

Deur Dan Roodt

Kortliks kom dit daarop neer dat die kritiek van relatiwistiese ryksdenke soos dié van Hard/Negri, maar ook die hele sogenaamde postmoderne beweging, nie moet behels die herstel van waarheid of transendente of selfs absolute denke nie, maar die herstel van hiërargie.  In ʼn sekere sin was Nietzsche die vader van relatiwisme met sy stelling dat “daar geen waarheid is nie, maar slegs interpretasies”.  Antropologies beskou, verteenwoordig elkeen van die menigte kulture ter wêreld een interpretasie van die werklikheid, en multikulturalisme moedig die versmelting van kulture aan.  Dit geld nie net kultuur nie, maar ook etiek, wetenskap en wêreldbeskouing.  In Suid-Afrika vind ons die gelykstelling van eurosentriese wetenskap en afrosentriese geloof onder die naam “inheemse kennisstelsels”.  Binnekort sal ʼn mens in Suid-Afrika onder jou mediese skema, ʼn eurosentriese uitvinding, kan eis vir besoeke aan die sangoma, wat sy pasiënt behandel deur middel van ʼn appèl op voorvaderlike ingryping.  In ʼn sekere sin is ʼn sangoma ʼn geloofsgeneser, en terwyl ons nog geskok word deur die gedagte dat ʼn geloofsgeneser en ʼn dokter tot dieselfde orde van wetenskapsbeoefening behoort, sou mens jou die beskuldiging van rassisme op die hals haal indien jy beswaar maak teen die tipering van ʼn sangoma as ʼn geneeskundige.

Vir Nietzsche behels die uitweg uit die dilemma van kulturele relativisme ʼn wilsbesluit, die waagmoed om hoër waardes na te streef, om te beweer dat jou eie wetenskap in ʼn superieure verhouding staan teenoor dié van die plebejiese aanspraakmaker, die populistiese kwaksalwer.

Die kwessie van nie-rassisme, nie in die biologiese sin nie, maar in die kulturele sin van ʼn gelykstelling van alle kulture en alle interpretasies, en wat daarom die verlies aan hiërargie impliseer, is ʼn sentrale probleem as dit kom by enige kritiek op die Ryksgedagte.  Die Ryk, en veral die multikulturele Amerikaanse Ryk, kan ter wille van sy eie samehang en harmonie, nie bekostig dat daar enige etniese verdelings binne homself, en veral rondom ras, ontstaan nie.  Een rede vir die geweldige internasionale kritiek op apartheid sou wees dat die konsep apartheid die interne harmonie van elke ontwikkelde land, en veral van die VSA, fundamenteel bedreig omdat dit verdelend en nie samevoegend is nie.  Hardt en Negri gaan nog verder en beweer dat die Westerse nasionale identiteite wat tydens die Verligting ontstaan het gegrond is op die uitsluiting van die gekoloniseerde Ander.  Volgens hulle,

“Presies omdat die verskil van die Ander absoluut is, kan dit tydens ʼn tweede oomblik omgekeer word as die fundering van die Self.  Met ander woorde, die boosheid, barbaarsheid, en losbandigheid van die gekoloniseerde Ander is wat die goedhartigheid, beskaafdheid, en goedgemanierdheid van die Europese Self moontlik maak.”

Elders argumenteer hulle dat hierdie “klassieke rassisme” van die koloniale orde tydens vandag se Ryk oorgegaan het in ʼn kulturele, toevallige rassisme.  Die soort verskille tussen mense wat deesdae ontstaan, is die resultaat van ʼn “stelsel van beheer”.  Hulle noem dit “imperiale rassisme” of “differensiële rassisme”.

Hardt/Negri se argument staan of val by hul begrip van die ongedifferensieerde menigte, hierdie globale menslikheid wat met behulp van moderne kommunikasietegnologie vryelik oor die aardbol vloei.  Die menigte is die nuwe proletariaat van hul utopiese Christelike kommunisme.  Terseldertyd is dit ook ontleen aan die toepassing van Nietzsche se “wil tot mag” deur Deleuze wat in die neiging tot die ongedifferensieerde, die chaotiese, die unitêre teenoor die binêre, ʼn insgelyks revolusionêre krag sien.  In die Anti-Oedipus was die naam daarvan “begeerte-produksie” wat veronderstel was om die mens tydens die skiso-revolusie te bevry van sy subjektiwiteit, en onderskeid tussen normaliteit en skisofrenie op te hef.  Hardt/Negri se teorie van rassisme is eksplisiet ontleen aan die tweede deel van die Anti-Oedipus, ʼn Duisend plato’s waarin die “grade van afwyking van die witmensgesig” aangehaal word as ʼn element by die geïntegreerde vorm van imperiale rassisme.

Deleuze se vertekening van Nietzsche is reeds gekritiseer deur Vincent Descombes.  Om te sê dat alles gelyk aan alles is, dat daar geen onderskeid gemaak kan word tussen interpretasies, waardestelsels of kulture nie, verteenwoordig natuurlik ʼn vorm van nihilisme.  Deleuze neem Nietzsche se aangebode oplossing aan, naamlik om die edele waarde of interpretasie te wil.  Maar nou ontstaan die vraag:  wie wil?  Hy wat wil moet uiteraard sy identiteit bevestig, aangesien die ongedifferensieerde, die wese van verskil of ʼn versameling verskille, kwalik in staat is om ʼn wil uit te oefen.

Soos Descombes op baie skerpsinnige wyse aantoon, word ons daarmee teruggevoer na Hegel se meester-slaafdialektiek, met dié verskil dat alles wat by Hegel deurgaan vir “vooruitgang” by Deleuze in die teken staan van agteruitgang.

Die onvermoë van die postmodernis om sy identiteit te bevestig, veroorsaak dus dat sy hele projek om te dekonstrueer, om verskille en nie identiteite nie as grondslag te poneer, asook om die globaliserende, internasionaliserende utopie van die nuwe ryk na te jaag, skipbreuk ly op die onvermoë om te wil.

Nietzsche het natuurlik geen sulke inhibisies gehad nie.  Vir hom moes die wil die hiërargie tussen interpretasies en beskawingsvorme in stand hou.  Sy hele filosofie is hiërargies ingestel, tussen die “hoër mens”, die vrydenker, en die “laer mens », die na-aper, die lid van die trop.  Trouens, ʼn mens sou kon argumenteer dat die hoër mens die mees geïndividualiseerde mens is, die subjek van die Verligting, maar dan ontdaan van sy idealistiese, transendente mondering.  Ek is byna seker dat indien Nietzsche vandag sou geleef het, hy eerder ʼn Duitser as ʼn wêreldburger sou wou gewees het, eerder ʼn Afrikaner as ʼn multikulturele Suid-Afrikaner.

In die staatsleer staan die nasiestaat teenoor die Ryk soos wat die subjek staan teenoor ongedifferensieerde begeerte in die sielkunde.  Trouens, die hele begrip van selfbeskikking vir volke soos wat Herder dit geformuleer het, is ontleen aan Kant se idee van selfbeskikking vir die individu.  Die selfstandige mens is die goeie mens, hy wat vryelik oor sy lot beskik en ook self besluit watter bande hy homself oplê.  Die nasie of volk is die kollektiewe subjek, die super-ego waarvan Freud gepraat het.  Terwyl die subjek sonder ego in skisofrenie verval soos wat die ongediffensieerde drifte van sy id oorneem, so sien ons vandag in Suid-Afrika hoe die nuwe Ryksonderdaan, die Afrikaburger en wêreldburger, nie meer in staat is om enige maatskaplike norm te eerbiedig nie. Hy oortree wette en reëls na willekeur, en om sy gedrag te kritiseer word tegelyk as reaksionêr en rassisties gesien. Toenemend, en veral binne Hardt/Negri se konsepsie, word die nasiestaat as konserwatief, behoudend, wetmatig beskou. Die Ryk daarteenoor is libertyns, links, skiso-revolusionêr en vrysinnig. In Suid-Afrika lei ons eintlik die wêreld in die instelling van die Nuwe Ryk, die multikulturele Ryk van die een-en-twintigste eeu wat geen nywerheidsreuse gaan skep soos dié waarvan die Kongolese koerante gedroom het in die Sewentigerjare nie, maar ʼn uitgebreide stelsel van herverdeling van rykdom tot stand gaan laat kom waar die grense tussen produksie en konsumpsie vervaag, en waar Westerse vorms ingevul word met Afrika-inhoude, iets wat in elke bankadvertensie in Suid-Afrika gebeur.

Terwyl Hardt/Negri die Ryk as bevrydend sien omdat dit die ou internasionalistiese ideaal van die kommunisme sou volvoer, waar werkers in Marx en Engels se formulering nie meer vaderlande het nie, moet ons dit sien as vernietigend ten opsigte van nasionale identiteite, tale, kulture, selfs die outonome subjek van die Verligting wat self oor sy lot wil beskik, en dit nie wil abdikeer aan die anonieme magte van globalisme nie.  Vir Kant was vryheid sinomiem met stryd, en in vandag se wêreld sou dit beteken om nee te sê vir tropwording, om op te gaan in die menigte waarvan Hardt en Negri praat.

Die Afrikaner is in sy wese die resultaat van anti-imperiale stryd, en die blote bestaan van Suid-Afrika as soewereine en onafhanklike land is te wyte aan sy drang na selfbeskikking. Net soos wat Lenin die avant-garde rol van die Boere ʼn eeu gelede gesalueer het tydens ons eerste stryd teen die imperiale mag van weleer, so is dit moontlik dat die wêreld weer eens erkenning sal verleen aan ons tweede stryd teen ʼn veel groter imperium, die virtuele en globale ryk van ons tyd.  Dit is ʼn politieke projek, maar ook ʼn filosofiese en kulturele.

Die filosofiese kritiek op relativisme kan op die volgende maniere gevoer word:

  1. soos reeds hier gedoen is, deur die gebrek aan enige fundering vir relativisme aan te toon;
  2. deur dit te behandel as ʼn doodgewone skepsis waarteen Hume, Kant en vele ander filosowe reeds afdoende argumente verskaf het ;
  3.  deur te wys op die sosiopolitieke determinante van relativisme in die vorm van die Nuwe Ryk;
  4. deur weer eens ʼn hiërargie van waardes en van denke in te stel en postmoderne nivellering teen te werk ;
  5. deur die legendariese nugterheid van die Verligting te herontdek, want uiteindelik verteenwoordig Ryksdenke, postmoderne denke, ʼn reïnkarnasie van die dogmatiese Rede waarvan Kant gepraat het.

Tans raak ons al verder en verder verwyder van die Rede, en word redelike argumente vervang met ‘n aandrang op geloof en op emosie. Foucault se kritiek op die kliniek en die kliniese, die koue blik van die eksamen of die ondersoek, is maar een deel hiervan. In Suid-Afrika ervaar ons die afgang van die Rede elke dag, op soveel terreine.

Terwyl Suid-Afrika, ook omdat ons ʼn koloniale en imperiale geskiedenis het, op die voorpunt verkeer van Rykswording, om dit nou so te stel, is daar nêrens op aarde waar mens kan ontsnap aan die proses nie. Dit toon Hardt en Negri ook baie goed aan. Sommige lande is net agter ander in soverre as wat die migrasie van die menigte hulle nog nie getref het nie, of in die mate waarin hul nasionale tale steeds weerstand bied teen die sogenaamde “killer language”, Engels.

Die Ryk is rondom en binne-in ons. Die vraag is of ons steeds die wil het om onsself as subjekte te herstel, om onsself te normeer volgens die model van die Verligting, en of ons gaan toelaat dat die Ryk eenvoudig oor ons spoel met al die destruktiewe en nihilistiese krag van ʼn keiserlike tydperk, twee millennia ná Rome.

Umberto Eco se gevolgtrekkings lyk vir my optimisties, selfs ligsinnig. Enigeen wat Edward Gibbon se Decline and fall of the Roman Empire gelees het, weet dat die ondergang van die Ryk uiteindelik op rampspoed uitloop, dat dit gepaard gaan met toenemende geweld, verval en uiteindelik ʼn geweldige verlies aan beskawing wat die mensdom weer in ʼn donker tyd indompel. Die Ryk is een soort oplossing vir die probleem van globalisering. ʼn Ander sou ʼn heraangepaste vorm van die nasiestaat wees. Gegewe die verskrikkinge van die Ryk wat ons reeds in ons eie land ervaar, dink ek nie daar is ʼn ander keuse as om die nasiestaat met al sy konsekwensies van uitsluiting en die skepping van patriotiese subjekte te aanvaar nie.

ʼn Ander probleem, wat miskien in ʼn volgende lesing aangepak kan word, is of die gedagte van Rykskultuur hoegenaamd moontlik is, en of alle menslike kultuur en skepping nie grotendeels beperk is tot die nasionale periodes in die geskiedenis nie. Dit was sekerlik die geval in Rome en in die Griekeland van Perikles. Die Afrikanerkultuur in Suid-Afrika het sy hoogtepunt bereik tydens die Sestigerjare net ná Republiekwording toe ʼn radikale vorm van etniese ordening in nasionale state bekend as apartheid gegeld het. Daar is ewe seer blyke daarvan dat die hoogtepunt van die Westerse kultuur tydens sy nasionale fase in die negentiende eeu reeds agter die rug is.  Vanaf 1886 en die Berlynse Konferensie het ons eintlik maar net afgang gesien, wat in die intense nihilisme van sekere eietydse kunsvorme sy apoteose gevind het. Maar dit is ʼn meer estetiese en kunshistoriese onderwerp, wat by Spengler begin en eindig by dit wat Baudrillard “die nulliteit van eietydse kuns” genoem het, asook Andy Warhol se definisie, “Art is what you can get away with”.

Hierdie verval van denke en van kultuur wat die regstreekse gevolg is van filosofiese relativisme is reeds deur Alain Finkelkraut gekritiseer.  In ʼn werk wat andersins krities staan teenoor die Duitse tradisie van Volksgeist soos dit ná Herder ontstaan het, La défaite de la pensée (Die neerlaag van die denk) beweer hy dat daar ʼn “adolessentmaak” van die maatskappy plaasgevind het, juis as gevolg van ons relativisme. Ironies genoeg word ʼn rigiede en byna fascistiese opvatting van identiteit aangehang deur swart nasionaliste en denkers uit die Derde Wêreld, soos dit toenemend ook by ons die geval is. Terwyl enige verdediger van kulturele Afrikanerskap in die media verguis word as ʼn “regse”, word transendente opvattings van ʼn swart of Afrika-indentiteit slaafs nagepraat en klakkeloos opgehemel. Hierdie toestand lei volgens Finkelkraut tot die “fanatikus en die zombie se onderlinge begluring”.  Aan die einde van sy boek kom hy tot die volgende gevolgtrekking, waarmee ek self ook sal volstaan:

“Barbaarsheid het dus daarin geslaag om kultuur te oorwin. In die skadu van hierdie groot woord, groei onverdraagsaamheid, tesame met infantilisme. As dit nie kulturele identiteit is wat die individu toesluit in sy behorendheid daartoe, en wat, op die gevaar af van hoogverraad, hom toegang tot die twyfel, die ironie, die rede, ontsê nie –  alles wat hom kon verwyder van die kollektiwistiese matrys – is dit die vermaaklikheidsbedryf, daardie skepping van die tegniese tydvak wat die werkinge van die gees tot die staat van gemors reduseer (of, soos hulle in Amerika sê, tot entertainment). En die lewe tesame met die denk staan gaandeweg sy plek af aan die fanatikus en die zombie se verskriklike en honende onderlinge begluring.”

Notas


  • Hardt, Michael en Negri, Antonio.  Empire.  Cambridge, Mass.:  Harvard Univ. Press, 2000, bl. 413.
  • Olivier, Bert.  “Imperium:  die nuwe soewereiniteit” in Fragmente nr. 9.  Pretoria:  Fragmente-uitgewers, 2002.
  • Sien Barzun, Jacques.  From dawn to decadence.  Londen:  HarperCollins, 2001.
  • Derrida, Jacques.  “Sructure, sign and play in the discourse of the human sciences”, vert. in Writing and Difference.  Londen:  Routledge, 1978, bl. 282.
  • Lenin, Vladimir Illich.  “Imperialism, the highest stage of capitalism” in Selected Works, band 1. Moskou:  Progress Publishers, 1977.
  • Naipaul, V.S.  The writer and the world –essays.  Londen:  Picador, 2002, bl. 224.
  • Eco, Umberto.  “Migration, tolerance and the intolerable” in Five moral pieces.  Londen:  Secker & Warburg, 2001, bll. 95-96.
  • Empire, bl. 127.
  • Deleuze, Gilles en Guattari, Félix.  L’anti-œdipe.  Parys, Minuit, 1972.
  • Deleuze, Gilles en Guattarí, Félix.  Mille plateaux.  Parys, Minuit, 1980.
  • Descombes, Vincent. Le même et l’autre.  Parys:  Minuit, 1979, bll. 193-195.
  • ibid., bl. 194.
  • Aangehaal in Barzun, op.cit., bl. 791.
  • Finkelkraut, Alain.  La défaite de la pensée.  Parys:  Gallimard, 1987.

About kanwilsal

ʼn Kompromie is ʼn ooreekoms waarby beide partye kry wat nie een van hulle wou gehad het nie.
This entry was posted in Demokrasie, Opinie and tagged , , , , , , , , . Bookmark the permalink.